WPROWADZENIE DO BADAŃ

W naukach społecznych istnieje pewna grupa badań, których wy­niki niezależnie od tego, jak precyzyjne jest narzędzie pomiaru, trud­no jednoznacznie interpretować. Odnosi się to w przeważającej więk­szości do badań intymnych sfer zachowań człowieka, a wśród nich i za­chowań seksualnych. Poza tym szczególnie trudne jest prowadzenie tego rodzaju badań wśród dzieci i młodzieży.Mając tego typu przesłanki na uwadze, zdecydowano się na prze­prowadzenie badań socjologicznych na temat zachowań seksualnych młodzieży szkół średnich. Przeprowadzone zostały one w kwietniu i maju 1994 roku oraz kwietniu i maju 1996 roku wśród uczniów li­ceów ogólnokształcących miasta Rzeszowa. Losowanie populacji ba­danej odbywało się według następującego algorytmu:a)  na początek spośród 8 liceów ogólnokształcących znajdujących się w Rzeszowie wylosowano 4,b) w drugiej kolejności w wytypowanych szkołach wylosowano klasy, które będą podlegały badaniom, tzn. kl. I, II, III, IV,c)  w trzeciej kolejności wylosowano oddziały podlegające bada­niom: a, b, c, d, itd.Po wylosowaniu 16 klas do badań oraz przy założeniu, że w jed­nej klasie będzie średnio 25 osób (chociaż było ich zdecydowanie wię­cej), stwierdzono że badania obejmą swym zasięgiem około 400 osób, co jest wystarczającą ilością do analiz statystycznych oraz wyciąga­nia wniosków socjologicznych w grupach homogenicznych.

ODGÓRNE DZIAŁANIE

Prowadzenie działań profilaktycznych na terenie gminy nie nale­ży do zadań łatwych. W środowisku lokalnym można wiele zrobić, ale trzeba też wiele w to włożyć. Po pierwsze należy rozumieć potrzeby tego środowiska i identyfikować się z nim, po wtóre nie należy zmu­szać do organizowania działań osób jeszcze do tego nieprzygotowa­nych, i po trzecie gdy nastąpi zrozumienie celowości działania, to spo­łeczność lokalna sama „wymusi” na swoich władzach potrzebę orga­nizowania przedsięwzięć profilaktycznych albo też zorganizuje to co jest jej potrzebne.Dlatego też można inspirować odgórnie działania, ale należy zo­stawić społeczności lokalnej czas na przemyślenia oraz dokonanie ana­lizy, czy takie działanie jest korzystne dla niej. Nie można bowiem, bez zastanowienia, w małej społeczności realizować programów, któ­re mają szansę na realizację tylko w dużym mieście. Nie można ma­łej społeczności dawać programów, które ledwie co zostały przetłu­maczone z języków obcych i które są dobre dla tych, którzy je wy­myślali. Trzeba być subtelnym w podejmowaniu decyzji w sprawie realizacji programów profilaktycznych, a także słuchać głosu „z dołu”.Profilaktyka i rozwiązywanie problemów alkoholowych w świe­tle obowiązującego prawa jest ułatwione, tym bardziej że coraz wię­cej osób decydujących o kształcie gminy podejmuje także decyzje o rozwiązaniu problemów alkoholowych.

NIC NIE MOŻNA ZROBIĆ

Tutaj nic nie można zro­bić bez stosownych, subtelnych „nacisków” na radnych. Zresztą, je­śli są punkty sprzedaży, gdzie sprzedaje się alkohol młodzieży, dzie­ciom, jeśli są one świadkami nieprzyjemnych widoków lub zaczepia­ni przez pijanych, wówczas nic nie stoi na przeszkodzie, aby doko­nać „akcji” zamknięcia lokalu.Wiele gmin docenia znaczenie różnorodnych programów profilak­tycznych, że wystarczy tylko wspomnieć o programie „II Elementarz ~ czyli program 7 kroków”, „Noe”, „Nasze Spotkania”, „Podaj dłoń” i in­ne. Wiele gmin samych upomina się o programy profilaktyczne, a tak­że podejmuje własne inicjatywy w programach promujących zdrowy styl życia. Poza tym tworzone są świetlice socjoterapeutyczne, które jesz­cze do niedawna, dla wielu wójtów, burmistrzów, były niepotrzebną fa­naberią. Ale dziś sami wójtowie i burmistrzowie inicjują powstawanie takich świetlic, płacąc za czynsz lokalu, opłacając nauczycieli, którzy mają w nich dyżury. Nie sposób ominąć również sprawy organizowania terapii dla osób uzależnionych i współuzależnionych, a więc modernizacji lecznictwa odwykowego, tworzenia punktów konsultacyjnych itp. Tutaj też zasto­sować można metodę intensywnego przekonywania i urabiania radnych, przedstawiając im potrzebę tworzenia bazy mogącej lepiej i sprawniej dokonywać leczenia i terapii osób uzależnionych. Jednym z tak zreali­zowanych pomysłów jest utworzenie Miejskiego Ośrodka Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Rzeszowie.

PRZESTRZEGANIE PRAWNYCH ZAKAZÓW

Ksiądz może mówić o profilaktyce przeciwalkoholowej z am­bony, a lekarz, dokonując obdukcji pacjenta, dawać diagnozy zaka­zujące picia. Tym sposobem krąg ludzi, którzy „naciskają” władze lokalne będzie się rozszerzał. Niebagatelną rolę odgrywa także nie­wielka dotacja pieniężna z zewnątrz, która obliguje Radę czy Zarząd Gminy do dokonania podziału środków, a tym samym zapoznania się z problemami alkoholowymi na terenie gminy. Czuwanie nad przestrzeganiem prawnych zakazów obrotem napo­jami alkoholowymi nie należy do kompetencji mieszkańców, jednak „urobiona” społeczność lokalna, szerzej otwiera oczy i uszy na przy­padki sprzedaży alkoholu nietrzeźwym czy nieletnim. Można doko­nać rekonesansu własnych znajomości i docierać do radnych, którym przedstawiona jest istota problemów alkoholowych. Można też od cza­su do czasu oprzeć się na jakimś artykule w gazecie, przedstawić za­grożenia dla gminy itp. po to, aby Rada Gminy ustaliła jak najmniej­szą ilość punktów sprzedaży napojów alkoholowych, ich stosowną lo­kalizację, oraz wprowadziła inne prawo miejscowe, np. zakaz picia alkoholu w określonych miejscach gminy.

OBSZARY DZIAŁANIA

Biorąc zatem pod uwagę obszary działania, które w zakresie pro­filaktyki przeciwalkoholowej mogą dokonać społeczności lokalne, w każdym przypadku postępować należy w sposób nieszablonowy. W związku z powyższym w każdym przypadku zastosowano inną stra­tegię.W zakresie edukacji społecznej należy oprzeć się na nieformalnych stosunkach niektórych mieszkańców danej gminy. Założyć bowiem można, że władze gminy są zainteresowane podnoszeniem kwalifika­cji swoich mieszkańców, jednak, jak do każdej nowości, podchodzą nieufnie. Dlatego też należy znaleźć sojusznika dla swoich działań albo nauczyciela, albo lekarza, albo księdza, albo pracownika socjalnego lub kogoś innego, będącego w stanie wpłynąć na decyzje samorządu. Osoba taka winna „zarażać” swoimi poglądami i działaniami innych, a także występować publicznie i przekazywać informacje o istocie al­koholizmu czy narkomanii. Poza tym ta osoba może sama prowadzić Punkt Konsultacyjny lub biblioteczkę z książkami o uzależnieniach. Nauczyciel o uzależnieniach może mówić uczniom w czasie lekcji wychowawczej, rodzicom podczas wywiadówek, a stać się propaga- rorem wprowadzenia do szkół programów profilaktyczno – wychowaw­czych.

POMOC PROFILAKTYCZNA

Działania skierowane do mieszkańców środowisk lokalnych nie mogą mieć charakteru narzucanego z góry zadania. Należy w takim przypadku nastawić się na organiczną pracę od podstaw, jeśli zadanie ma być realizowane dobrze, skutecznie i z zaangażowaniem. W takim przypadku czas nie może odgrywać podstawowej roli. Również takiej roli nie może odgrywać pieniądz.Aby zatem dobrze wykonywać zadania profilaktyczne należy wziąć pod uwagę szereg czynników, które w sposób istotny kształtują men­talność danej społeczności, a więc:a)  założyć, że jest to społeczność w swoisty sposób konserwatywna (nie w negatywnym słowa znaczeniu),b)  że zmiany mogą się dokonywać tylko za przyzwoleniem miesz­kańców danej społeczności, ale bez pośpiechu,c)  że społeczność lokalna jest religijna, politycznie konserwatyw­na i że istnieje swoista filozofia życiowa ludzi tam mieszkających, tzw. chłopski rozum,d)  że ludzie ci mieszkają tu od dziada pradziada, że są u siebie i mieszkają na „swoim”, e)  że są to ludzie, którzy mają kontakt ze światem, ale nie przyj­mują nowości z entuzjazmem.

WSPIERANIE DZIAŁALNOŚCI INSTYTUCJI

W zakresie wspierania działalności instytucji, stowarzyszeń i osób zajmujących się rozwiązywaniem problemów alkoholowych: ustalanie zasad finansowania instytucji, stowarzyszeń i osób fizycznych,  określanie zasad współpracy na linii gmina – dana instytucja, sto­warzyszenie, osoba.Niemniej, należy zwrócić uwagę na to, że samorządy lokalne mogą objąć swym patronatem kilka obszarów działania, a w tym:   edukację mieszkańców – która może polegać na udostępnianiu różnym ludziom popularnych, wysokonakładowych bezpłatnych ma­teriałów edukacyjnych, znajdujących się w bibliotekach lub punktach konsultacyjnych w urzędach, także szkolenie osób znaczących w śro­dowisku lokalnym – takich jak: lekarze, pielęgniarki, nauczyciele, księ­ża, pracownicy socjalni, policjanci, kuratorzy sądowi itp.,  prowadzenie stałej kontroli obrotem napojami alkoholowymi – a więc czuwanie nad przestrzeganiem prawnych zakazów obrotem napojami alkoholowymi, zakazami reklamy alkoholu oraz ilości i usy­tuowaniem punktów sprzedaży alkoholu,profilaktyczne oddziaływanie wobec młodzieży – czyli wpro­wadzanie nowoczesnych programów edukacyjnych w szkołach oraz tworzenie świetlic socjoterapeutycznych, terapię osób uzależnionych oraz współuzależnionych – a więc organizowanie lub modernizowanie działalności leczniczej poradni odwykowych, a także tworzenie punktów konsultacyjnych i informa­cyjnych, wspieranie nieprofesjonalnej działalności trzeźwościowej – w tym stowarzyszeń, Klubów Abstynenckich, grup samopomoco­wych,  ochronę bezpieczeństwa mieszkańców zarówno na drogach po­przez kampanie edukacyjne dla kierowców, jak też analizowanie usy­tuowania punktów sprzedaży alkoholu w pobliżu dróg.

UDZIELANIE POMOCY

W zakresie udzielania rodzinom, w których występują proble­my alkoholowe, pomocy psychospołecznej i prawnej, a w szczegól­ności ochrony przed przemocą w rodzinie: tworzenie świetlic profilaktyczno – wychowawczych,   współpraca z placówkami leczniczymi w rozwiązywaniu problemów współuzależnienia,  tworzenie telefonów interwencyjnych dla ofiar przemocy w rodzi­nie,   tworzenie hosteli dla ofiar przemocy w rodzinie.W zakresie prowadzenia profilaktycznej działalności informa­cyjnej i edukacyjnej, w szczególności dla dzieci i młodzieży:    dokonywanie stałego monitoringu zjawiska picia alkoholu wśród populacji dzieci i młodzieży,   informowanie społeczności lokalnej na łamach prasy lokalnej o pro­blemach alkoholowych,  wprowadzanie programów profilaktyczno – edukacyjnych,  organizowanie czasu wolnego dla dzieci i młodzieży, np. nauka tańca, obsługa komputera, zawody sportowe itp. W zakresie szczegółowego ustalenia zasad wydawania i cofa­nia zezwoleń na prowadzenie sprzedaży napojów alkoholowych:   ustalanie limitu punktów sprzedaży napojów alkoholowych,   ustalanie warunków usytuowania,  ustalanie warunków sprzedaży,  ustalanie czasu trwania zezwolenia,  zasady cofania zezwolenia,  zasady przeszkalania właścicieli punktów sprzedaży,   określanie zasad reagowania na reklamę alkoholu.

PROWADZENIE DZIAŁAŃ ZWIĄZANYCH Z PROFILAKTYKĄ

Zgodnie z art. 4’ust.l ustawy prowadzenie działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych należy do zadań własnych gmin. W szczególności zadania te obejmujązwiększenie dostępności pomocy terapeutycznej i rehabilitacyj­nej dla osób uzależnionych od alkoholu,  udzielanie rodzinom, w których występują problemy alkoholo­we, pomocy psychospołecznej i prawnej, w szczególności ochrony przed przemocą w rodzinie, prowadzenie profilaktycznej działalności informacyjnej i edu­kacyjnej, w szczególności dla dzieci i młodzieży, ustalanie szczegółowych zasad wydawania i cofania zezwoleń na prowadzenie sprzedaży napojów alkoholowych przeznaczonych do spożycia na miejscu lub poza miejscem sprzedaży oraz kontrolę prze­strzegania zasad obrotu tymi napojami,  wspomaganie działalności instytucji, stowarzyszeń i osób fizycz­nych, służącej rozwiązywaniu problemów alkoholowych.Oznacza to, że do najważniejszych zadań w rozwiązywaniu pro­blemów alkoholowych na szczeblu gminy należy:W zakresie zwiększania dostępności pomocy terapeutycznej i re­habilitacyjnej dla osób uzależnionych od alkoholu, realizacja takich zadań jak:tworzenie punktów konsultacyjnych dla osób uzależnionych,   tworzenie telefonów zaufania lub informacyjnych dla osób uzależ­nionych,  wprowadzenie stałych dyżurów lekarzy, psychologów na terenie gminy, prowadzenie stałego monitoringu problemów alkoholowych na te­renie gminy.

WIELKOŚĆ PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH

Jaka jest wielkość problemów alkoholowych na danym terenie trud­no jednoznacznie określić. Przyjmować można tutaj wiele wskaźników. Niemniej jednak za bardzo wiarygodne uznać można informacje przy­gotowane przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alko­holowych. W związku z tym można łatwo przeliczyć ilość problemów alkoholowych dla Polski i danej gminy. Ilustruje to tabela. Dzięki takiej informacji łatwiej jest konstruować gminny program profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w gminie.Podstawą prawną do realizacji zadań w zakresie rozwiązywania problemów alkoholowych są następujące akty normatywne. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alko­holizmowi wraz ze wszelkimi zmianami, łącznie z tą, jaka ukazała się w 1996 roku Narodowy Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów AlkoholowychGminny Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Al­koholowych, który wynika z ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, a szczególnie jej art. 4’.